Saillant

01. Ruiken

Niet alleen de gang naar het instituut imponeert, ook de gang in het gebouw zelf maakt indruk. Voetstappen klinken even hol op, om daarna dood te slaan tegen de wit gepleisterde muren. Muren die droefgeestig zijn opgefleurd met gemeentewapens. Het is een terugkeer in de moederschoot.

Uit onbestemde zijgangen klinkt dof gerammel van gamellen, een zoetige etenslucht walmt me tegemoet. Het is het enige teken van leven dat te ontdekken valt.

Er komt een eind aan dit voorgeborchte. Het duister maakt plaats voor helder zonlicht dat zich meester lijkt te maken van een groep wezens op het achterplein. Hoewel de kruiwagens ieder individu een eigen plaats in de rij geven, vormt dit één geheel in deze gespleten omgeving. Een figuur maakt zich los uit dit tableau, geeft een teken en de stoet zet zich woordloos in beweging.

Ik sta perplex, voel me een indringer en laat dit beeld op mijn netvlies inbranden. Het is maandag 1 april 1969, een bijzonder gewone dag in de inrichting.

Stond vrij recent in dit blog. Maar gaat vandaag nogmaals in de herhaling. Er komt wat geschiedenis om de hoek kijken en het heeft er veel van dat ‘Afscheid’, als zijnde mijn verhaal omtrent mijn tijd toen,” een terugblik kan verantwoorden. Want waar ik vanmiddag vertoefde was letterlijk terug in mijn leven mijn geschiedenis. Maar vooreerst was het de schuwe blik van een zestal ree”n die verwondert hun blik op mij richten waar ik mijn glazen oog op richtte. En zo bleven wij even staan…

om terug te gaan. In de tijd. In het begin van de 19e eeuw bezat Amsterdam als meest volkrijke stad van Nederland ook de grootste bewaarplaats voor krankzinnigen. Het verblijf van deze ‘ongelukkigen’ maakte deel uit van het Buiten Gasthuis, het voormalige pesthuis, dat even buiten de stadswallen gelegen ook onderdak bood aan ramen die leden aan zeer besmettelijke of chronische kwalen en dat bovendien prostitu”es en andere lijders aan venerische ziekten herbergde. Na 1815 stelde dokter C.J. Nieuwenhuys de onduldbare verwaarlozing in dit ‘Magazijn van gekken’ aan de kaak.

Gewone zieken en krankzinnigen leefden er onder één dak tezamen en werden onvoldoende uit elkaar gehouden. Geneeslijke en ongeneeslijken, rustige en onrustige krankzinnigen van alle rangen en standen, mannen en vrouwen zaten zonder onderscheid door elkaar heen. De lijders waren overgeleverd aan ledigheid, de meesten lagen dag en nacht in de zalen op hun krib en zagen zelden of nooit de buitenlucht, en dan alleen nog op twee benauwde donkere binnenplaatsen. De kleding en voeding waren slecht. Het stonk in de zalen, er werd onvoldoende gestookt, het was er duister, tochtig en vies.

De onrustigen en razenden werden naakt en geboeid op hun bed gelegd en om de allerergsten te bedwingen maakte men gebruik van kleine cellen voorzien van een stroleger en een ingemetseld gemak. De meiden en knechts behandelden de behoeftigen die aan hun zorg ’toevertrouwd’ waren, allerminst zachtzinnig en maakten misbruik van de onnozelheid van de lijders. Als gevolg van de geschetste toestand was de sterfte in en ‘door’ het gasthuis, zelfs in vergelijking met andere slechte inrichtingen, zeer hoog.

Een enkeltje Meerenberg.

‘Naar de overtuiging van de meeste geneesheren moest de krankzinnige, wilde hij een kans op genezing maken, verwijderd worden uit het vertrouwde milieu of uit een prikkelende omgeving. Meerenberg lag, geheel overeenkomstig een eis, rustig en verlaten ingeklemd tussen twee dichtgegroeide duinwallen op voldoende afstand van de dichtstbijzijnde stad Haarlem. De onmiddellijke omgeving van het gesticht bestond uit een afwisselend parklandschap met weiden, meertjes en heuvels beplant met gevarieerd, hoog geboomte, stuk voor stuk elementen die het verwarde gemoed van de krankzinnige op zouden beuren.

De landelijke omgeving bood ruime gelegenheid tot het maken van wandelingen en de gesteldheid van de bodem schiep de mogelijkheid om bij het gesticht een akkerbouwbedrijf te vestigen, waardoor het gesticht zich deels zelf zou kunnen voorzien van voedingsmiddelen.’

En dat van die enkele reis”!

Dat houdt JU nog tegoed!