Santpoort terug! In de stad"! D'r uit!

Soms zit het me wel ruig! Is het Gods water dat akkers laat onderstromen. Zijn het hellehonden die niet veel meer weten te doen dan hel en verdoemenis over zondaren uit te strooien. Want zijn wij niet allen, te pas en te onpas, geregeld en ongeregeld zondaren”! Schuilt niet in ieder van ons een kwade geest, in toom gehouden door de normen die ons, tijdens de hele reis van ons leven worden voorgehouden. Verstaan wij niet de kunst van het verzwijgen, het blind zijn voor de feiten, het horen wat wij willen en het rommelen met de omstandigheid” En juist dat rommelen in de omstandigheid, bracht mij op het spoor…

Nu is kunst iets dat mij boeit, maar als de kunst van het zijn daar een rol in speelt, fascineert dit. Neem nu de ‘outsider’ kunst uit Rusland, waarbij het begrip outsider wat ruim genomen dient te worden. In die zin dat het Dolhuys, nationaal museum van de psychiatrie, hieromtrent een tentoonstelling heeft ingericht. Een beeldenreeks heeft weten te bemachtigen die intrigeert door het gegeven dat in Rusland toen een miskenning plaatsvond van kunstenaars die zich op een wat discutabel pad begaven. Waarbij de DSM logica nog geen rol van betekenis had, maar waar het fenomeen van de Post Traumatische Stress Stoornis een creatieven uitlaatklep bood. Gezien in het toenmalige tijdperk, elementen aan het doek werden toevertrouwd waar wij, in de waan van de dag, waarschijnlijk nu voor een belangrijk deel de schouders voor ophalen. Dat was een deel van de gang naar het voormalige ‘Pest- en Dolhuys’.

De andere reden was, voor mij, veel wezenlijker. Bij Jan kwam ik een boek tegen getiteld ‘Psychiatrie terug in de stad’, een boek van de hand van Pim Duurkoop. En ik schroom niet om daar een citaat uit naar voren te brengen, van de hand van Prof. drs. Frits Gierstberg, Bijzonder hoogleraar fotografie.
Fotografie is een medium dat zich beweegt ergens tussen kunst en document. Waar precies, valt moeilijk te zeggen. Dat hangt namelijk af van de intenties van de fotograaf en de manier waarop de beschouwer er naar kijkt, plus de context waarin deze de foto ziet. Een foto legt altijd iets vast van de zichtbare werkelijkheid, maar is daar tegelijkertijd een interpretatie van. De blik van de fotograaf is per definitie subjectief en wat en hoe deze de werkelijkheid fotografeert, hangt af van zijn of haar eigen kennis en bedoelingen. Maar hoe subjectief dat beeld ook is, we zien er altijd iets van de werkelijkheid in terug die zich voor de camera bevond op het moment van de opname. Er is altijd iets over in het beeld wat er toen was: de foto wijst als het ware naar de realiteit van toen.

Nu gaat dat geregeld niet op voor platen waarbij ik andermans werken probeer vast te leggen. En tegelijkertijd ook weer wel. Was het alleen maar door de omstandigheden waaronder die kunst tentoon wordt gesteld. Dat kan een haak zijn, een schittering door een lamp, een lichtinval die zich niet laat verbloemen, een wezen dat zich opeens manifesteert, een mens dat het beeld inloopt, of een paar schoenen waarbij de sokjes iets van de voorbijganger weergeeft. Maar…

Psychiatrie terug in de stad heeft meer. Mij meer te bieden dan de willekeurige geinteresseerde. Dit boek gaat over Santpoort, dat werd opgeheven en gemoveerd. Letterlijk tot onder de grond gelijk werd gemaakt. Waar nu niet te betalen landhuizen verrijzen. Waar kapitalen worden gekoesterd en waar de geesten van de geestelijk gestoorden konden dwalen. Waar ooit 1200 mensen werden behandeld, verpleeg en afgelegd. Waar het mortuarium door Dr. Zeldenrust werd gebruikt om forensisch onderzoek te verrichten. Waar hersenen werden gelicht en de wanden wisten te vullen. Keulse potten en formaldehyde de kleur en geur bepaalden. Waar obducties niet aan de orde van de dag maar met een behoorlijke frequentie plaatsvonden. En waar de huifkar een bijzondere plek innam, voor besloten werd dat De Heer Schipper, chauffeur van de Directeur, mogelijk de overledenen met de ambulance over het terrein mocht vervoeren…

Ik kwam een foto tegen waarop een patient van ruim veertig jaar geleden nog te herkennen was. De heer Abrams, langdurig op BKH II gehuisvest en bij de specifieke toewijzing dat dit de opname voor heren zou gaan worden, naar een verblijfsafdeling overgeplaatst. Een zoon van gefortuneerde ouders, een jonge man die momenteel als een mens met mogelijkheden zou kunnen worden omschreven. Dat kon toen; af en toe zou ik weer willen dat wat toen kon zich nu ook zou voordoen. Niet omdat het toenmalige klimaat zo uitnodigend was, maar respect en het opbrengen van begrip voor elkaar in de situatie waarin men toen verkeerde…